Het schilderij is al van 1656, een meesterwerk en zelfportret tegelijk van de Spaanse hofschilder Diego Velázquez. Het stilleven toont hem samen met de kleine prinses Margarita, dochter van Philips IV. De koning is met zijn vrouw slechts als wazige schim in een spiegel herkenbaar is. Staat ze daar te poseren? Verder zien we twee dwergen, twee hofdames, twee andere bedienden, een hond en heel in de verte een man die een trap bestijgt en nog even omkijkt. Niet alleen tijdgenoot Rembrandt was een grootmeester van het licht, Velázquez presenteert in ‘Las Meninhas’ ook een bijna verduisterd plafond en muur, waar de hoog opgehangen schilderijen van Vlaamse meesters bijna in wegvallen.

Dit tafereel is de centrale plaat in het boek dat tot Managementboek van het Jaar 2009 is uitgekozen. Omdat het ons doet denken over vele relaties tussen de mensen op de schildering. Formele, maar ook minder strak omlijnde emotionele relaties. De kleine mensen bevolkten het hof omdat het koningshuis door eeuwen inteelt een afschuwelijke ‘centenbak’ had ontwikkeld: zo waren er mensen in het hof die nog iets lelijker waren, zo was de gedachte, toen. Hier zien we al met al de ‘bovenstroom’ en de ‘onderstroom’ in het toenmalige paleis Alcazar, zo leert ons de auteur van dit prachtig geïllustreerde boek, Rob van Es. Deze universitair docent Organisatiefilosofie geeft ook colleges Film en Wetenschap. Hij brengt inhoud en beeld bij elkaar om ons te leren hoe wij een ‘veranderdiagnose’ voor organisaties kunnen opstellen -zonder al die schilderijen, gedichten en filmstills was het een ontoegankelijk werk geworden.

Alweer een bewijs dat dit echt Het Jaar van Verandering is, gestimuleerd door de kredietcrisis. Maar over maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) gaat deze inleiding tot ‘veranderingsprocessen van onderop niet’. Van Es noemt het een keer, en plaatst MVO in zijn tweedeling bij de ‘bovenstroom’. Van Es: “De bovenstroom is bewust (er is weloverwogen voor gekozen), rationeel (er zijn goede argumenten voor te geven) en directief (hij wordt door leidinggevende aangestuurd). De bovenstroom van organiseren valt goed te managen. De manager is ook meester van de taal die zonder uitzondering Amerikaans is. Zo staat die taal vol van termen als ‘business to business’, ‘turn around management’, ‘human resource management’ en ‘corporate social responsibility’.’

En wat is dan de onderstroom? Die bestaat “uit alle menselijke, al te menselijke emoties die zich niet rationeel laten beheersen.” Als kenmerken noemt hij “de menselijke behoefte aan zelfstandigheid, billijkheid, erkenning, vertrouwdheid en geborgenheid op basis van intuïtie, instinct, emotie, creativiteit en (zelf) respect. De subjectiviteit domineert.” Van Es stel dat we organisaties nooit zullen veranderen, wanneer we deze onderstroom niet eerst herkennen, in kaart brengen en daar net zoveel rekening mee houden als een ingehuurde organisatie-adviseur dat doet met de formele ‘bovenstroom’ van doelen, plannen, budgetteren, controleren en sturen.

‘Veranderdiagnose’ wierp minder stof op dan ‘De Prooi’ over ABN Amro van Jeroen Smit, dat ook genomineerd was als Managementboek van het Jaar 2009. Ook daar ontbrak het woord MVO. Beide auteurs bieden praktijklessen waar de MVO-gemeenschap niet zonder kan.